गुड समरिटन कायदा आणि अपघातग्रस्तांना मदत: माणुसकीची खरी उपासना

नवरात्री विशेष लेखमाला – दिवस ९

गुड समरिटन कायदा आणि अपघातग्रस्तांना मदत: माणुसकीची खरी उपासना

नवरात्रीच्या नवव्या माळेच्या आणि उद्या येऊ घातलेल्या विजयादशमीच्या (दसरा) सर्व नागरिकांना मनःपूर्वक शुभेच्छा! दसरा म्हणजे अज्ञानावर ज्ञानाच्या आणि वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचा सण. गेल्या आठ दिवसांपासून आपण रस्ते सुरक्षेच्या आणि परिवहन विभागाच्या विविध पैलूंवर चर्चा केली. आज या लेखमालेच्या समारोपाच्या दिवशी आपण रस्ते सुरक्षेतील सर्वात संवेदनशील आणि माणुसकीच्या विषयावर बोलणार आहोत - तो म्हणजे 'गुड समरिटन' (Good Samaritan) कायदा आणि अपघातग्रस्तांना मदत.

रस्त्यावर अपघात झाल्यानंतर अनेकदा उपस्थित लोक मदत करण्याऐवजी बघ्यांची भूमिका घेतात किंवा मोबाईलवर व्हिडिओ काढण्यात मग्न असतात. "पोलिसांच्या चौकशीचा ससेमिरा मागे लागेल", "आपला वेळ वाया जाईल", "नको त्या कायदेशीर कचाट्यात अडकू" किंवा "रुग्णालयात पैसे भरावे लागतील" अशा अनेक गैरसमजांमुळे आणि भीतीपोटी अनेकजण जखमींना मदत करण्यासाठी पुढे येत नाहीत. याच उदासीनतेचा अत्यंत भयानक परिणाम म्हणजे, अपघातग्रस्त व्यक्तींना योग्य वेळी म्हणजेच 'Golden Hour' मध्ये (अपघातानंतरचा पहिला एक तास) वैद्यकीय मदत न मिळाल्याने त्यांना नाहक आपले प्राण गमवावे लागतात.

ही परिस्थिती बदलण्यासाठी आणि नागरिकांच्या मनातील भीती कायमची दूर करण्यासाठी मोटार वाहन कायद्यामध्ये 'गुड समरिटन' (Good Samaritan) ची तरतूद केली आहे. तसेच अपघातग्रस्तांना 'Golden Hour' मध्ये कॅशलेस आणि विनाअडथळा उपचार मिळवून देण्यासाठी 'पीएम-राहत' (PM-RAHAT) ही योजना लागू करण्यात आली आहे.

अपघातग्रस्त व्यक्तींना मदत करणाऱ्या नागरिकाला खालीलप्रमाणे कायदेशीर संरक्षण आणि हक्क दिले आहेत:

- अपघातग्रस्त व्यक्तीला मदत करताना एखाद्या व्यक्तीकडून अनावधानाने काही चूक झाली, तरीही त्याच्यावर कोणतीही कारवाई केली जाणार नाही.

- मदत करणाऱ्या व्यक्तीला कोणताही भेदभाव न करता अत्यंत आदराने वागवले जाईल.

- अपघातग्रस्ताला तातडीने रुग्णालयात दाखल करणाऱ्या कोणत्याही व्यक्तीला पोलीस किंवा रुग्णालयाकडून पुढील प्रक्रियेसाठी थांबवून ठेवले जाणार नाही.

- कोणताही पोलीस अधिकारी किंवा डॉक्टर मदत करणाऱ्या व्यक्तीला स्वतःचे नाव, ओळख किंवा पत्ता सांगण्याची सक्ती करू शकत नाही.

- रुग्णालये अशा मदत करणाऱ्या नागरिकांकडे उपचारांचा खर्च म्हणून पैशांची कोणतीही मागणी करू शकत नाहीत.

- जर मदत करणाऱ्याने स्वतःहून प्रत्यक्षदर्शी साक्षीदार (Eye-witness) होण्याची तयारी दर्शवली, तर त्याला वारंवार बोलावले जाणार नाही. त्याची साक्ष त्याच्या सोयीनुसार नोंदवली जाईल. मदत करणाऱ्याला कोणताही त्रास होऊ नये म्हणून साक्ष नोंदवण्यासाठी 'व्हिडिओ कॉन्फरन्सिंग'चा जास्तीत जास्त वापर केला जाईल.

शासनाकडून अशा प्रकारे मदत करणाऱ्या आणि प्राण वाचवणाऱ्या नागरिकांना रोख बक्षीस आणि सन्मानपत्र देऊन गौरविण्यात येते.

आज नवरात्रीच्या नवव्या दिवशी आपण हा संकल्प करूया की, रस्त्यावर अपघातग्रस्त व्यक्ती दिसल्यास आपण व्हिडिओ काढत न बसता, कोणतीही कायदेशीर भीती न बाळगता एक चांगला नागरिक बनून त्याचे प्राण वाचवण्यासाठी पुढे येऊ. आपण सर्वांनी 'अपघातमुक्त महाराष्ट्र' घडवण्याचा संकल्प करूया. दुसऱ्याचा जीव वाचवणे, हीच खऱ्या अर्थाने माणुसकीची आणि देवीची सर्वात मोठी उपासना आहे!

सलग नऊ दिवस सुरू असलेल्या या 'नवरात्री विशेष लेखमालेला' आपण सर्वांनी जो उत्तम प्रतिसाद दिला, त्याबद्दल मनःपूर्वक आभार. तुम्हा सर्वांना सुरक्षित प्रवासासाठी आणि दसऱ्यासाठी खूप खूप शुभेच्छा!

ओव्हरलोडिंग, अवैध प्रवासी वाहतूक आणि दंडात्मक कारवाई: त्रास देण्यासाठी नव्हे, तर जीव वाचवण्यासाठी!

नवरात्री विशेष लेखमाला – दिवस ८

ओव्हरलोडिंग, अवैध प्रवासी वाहतूक आणि दंडात्मक कारवाई: त्रास देण्यासाठी नव्हे, तर जीव वाचवण्यासाठी!

​नवरात्रीच्या आठव्या माळेच्या (दुर्गाष्टमीच्या) सर्व नागरिकांना मनःपूर्वक शुभेच्छा! नवरात्रीचा आठवा दिवस देवी 'महागौरी'ला समर्पित असतो. देवीचे हे रूप अत्यंत शांत असून, ते जीवनातील 'समतोल' राखण्याचे प्रतीक आहे. परंतु तीच देवी जेव्हा वाईट प्रवृत्तींचा नाश करण्यासाठी हातात शस्त्र उगारते, तेव्हा तिचा उद्देश कोणाला त्रास देणे नसून, जगाचे रक्षण करणे हाच असतो. अगदी याच भावनेशी जोडलेला आजचा आपला विषय आहे - 'ओव्हरलोडिंग, अवैध प्रवासी वाहतूक आणि दंडात्मक कारवाई (Enforcement)'.

​प्रत्येक वाहनाच्या प्रकार, बांधणी, टायर्स, यानुसार माल किंवा प्रवासी वाहून नेण्याची एक निश्चित क्षमता (GVW - Gross Vehicle Weight किंवा Seating Capacity) ठरवलेली असते. परंतु, केवळ थोड्या जास्त नफ्यासाठी अनेकदा वाहनांमध्ये क्षमतेपेक्षा खूप जास्त माल किंवा प्रवासी भरले जातात. ओव्हरलोडिंगमुळे वाहनाचे संतुलन पूर्णपणे बिघडते. अतिरिक्त वजनामुळे टायर्सवर दाब पडून ते धावत्या गाडीत फुटण्याची (Tyre Burst) शक्यता सर्वाधिक असते. सोबतच रस्ते खराब होण्याची शक्यता तसेच, क्षमतेपेक्षा जास्त भार असल्याने वाहनाचे ब्रेक्स प्रभावीपणे काम करत नाहीत, ज्यामुळे अत्यंत भीषण अपघात होतात.

​यासोबतच दुसरा प्रकार म्हणजे 'अवैध प्रवासी वाहतूक'. सणासुदीच्या काळात, प्रवाशांची मागणी जास्त असते अशा वेळी भाडेवाढ करून सुद्धा अधिक पैसे मिळवण्याच्या लालसेपोटी बसेसमध्ये क्षमतेपेक्षा जास्त प्रवाशांची वाहतूक केली जाते. तसेच ग्रामीण भागात मजुरांना मालवाहू वाहनातून (उदा. ट्रक, ट्रॅक्टर, पिक-अप किंवा मालवाहू रिक्षा) अक्षरशः जनावरांसारखे कोंबून नेले जाते. अशा वाहनाचा अपघात झाल्यास एकाच वेळी अनेक निष्पाप जीव जातात. अशा वाहनातून प्रवास करताना अपघात झाल्यास विमा कंपनीकडून मृत्यूची किंवा उपचारांची कोणतीही नुकसानभरपाई मिळत नाही, ज्यामुळे पीडित कुटुंबांची अक्षरशः रस्त्यावर येण्याची वेळ येते.

​मोटार वाहन विभागाचा अधिकारी म्हणून तपासणी दरम्यान जेव्हा आम्ही अशी ओव्हरलोड वाहने किंवा अवैध प्रवासी वाहतूक करणारी वाहने पकडतो, तेव्हा अनेक वाहनचालक संतापतात आणि आमच्याशी हुज्जत घालतात, तर काही राजकिय बळाचा वापर करून दबाव निर्माण करतात. तसेच यादरम्यान जेव्हा त्यांच्यावर दंडात्मक कारवाई केली जाते, तेव्हा "शासन आणि RTO फक्त महसूल गोळा करण्यासाठी आणि जनतेला नाहक त्रास देण्यासाठीच दंड आकारते," असा एक मोठा गैरसमज समाजात पाहायला मिळतो.

​परंतु, प्रत्यक्ष अपघातस्थळी गंभीर दुखापत झालेल्या प्रवाशांकडे किंवा व्यक्तींकडे पाहणाऱ्या नजरेतून या कारवाईकडे बघा. आमचा उद्देश शासनाची तिजोरी भरणे नसून, 'आपल्या चुकांमुळे होणाऱ्या अपघातांना आळा घालणे आणि निष्पाप जीव वाचवणे' हाच असतो. जेव्हा एखादा चालक नियम मोडतो, तेव्हा तो दंड म्हणजे त्या व्यक्तीला भविष्यात होऊ शकणाऱ्या जीवघेण्या अपघाताची जाणीव करून देणारी एक 'सक्त ताकीद' असते. 

अपघातात प्राण गमावल्याचे दुःख किंवा रुग्णालयाचे लाखो रुपयांचे बिल पाहता, नियम मोडल्याबद्दल होणारा ५०० किंवा हजार रुपयांचा दंड हा खऱ्या अर्थाने तुमचा जीव वाचवणारा एक 'कटू पण आवश्यक उपाय' आहे. अशा गंभीर चुकांसाठी आता ड्रायव्हिंग लायसन्स (License) निलंबित करण्याची कठोर तरतूदही कायद्यात आहे.

​आज दुर्गाष्टमीच्या पवित्र दिवशी आपण सर्व मिळून संकल्प करूया की, आपण जास्त पैशांच्या मोहापायी वाहनाची क्षमता कधीही ओलांडणार नाही, अवैध प्रवासी वाहतूक करणार नाही आणि दंडात्मक कारवाईच्या भीतीने नव्हे, तर स्वतःच्या आणि आपल्या कुटुंबाच्या सुरक्षेसाठी वाहतूक नियमांचे प्रामाणिकपणे पालन करू. नियम पाळणे हीच खऱ्या अर्थाने माणुसकीची आणि देवीची आराधना आहे!

मद्यपान आणि अतिवेग (Drunk Driving & Overspeeding): रस्ते सुरक्षेतील 'महिषासुर'

नवरात्री विशेष लेखमाला – दिवस ७

​मद्यपान आणि अतिवेग (Drunk Driving & Overspeeding): रस्ते सुरक्षेतील 'महिषासुर'

​नवरात्रीच्या सातव्या माळेच्या सर्व नागरिकांना मनःपूर्वक शुभेच्छा! नवरात्रीचा सातवा दिवस देवी 'कालरात्री'ला समर्पित असतो. हे रूप अज्ञानाचा आणि दुष्ट प्रवृत्तींचा भयंकर संहार करणारे मानले जाते. या पर्वात आपण 'महिषासुरमर्दिनी'चीही आराधना करतो, जिने उन्मत्त महिषासुराचा वध करून जगाचे रक्षण केले. आजच्या आधुनिक आणि गतिमान काळात, आपल्या रस्ते सुरक्षेसमोरही असेच दोन अत्यंत भयंकर 'महिषासुर' उभे आहेत - 'मद्यपान करून वाहन चालवणे' (Drunk Driving) आणि 'अतिवेग' (Overspeeding). आज आपण रस्ते सुरक्षेच्या याच महत्त्वाच्या विषयावर चर्चा करणार आहोत.

​मद्यपान करून गाडी चालवणे हा रस्त्यांवरील सर्वात मोठा आणि जीवघेणा गुन्हा आहे. दारूच्या नशेत चालकाचे स्वतःच्या शरीरावरील, डोळ्यांवरील आणि मेंदूवरील नियंत्रण पूर्णपणे सुटते. समोरून येणाऱ्या वाहनाचा वेग आणि अंतर याचा अचूक अंदाज मद्यधुंद चालकाला येत नाही, ज्यामुळे अत्यंत भीषण अपघात होतात. यात अनेकदा नशेत असलेल्या चालकासोबतच रस्त्यावरून जाणाऱ्या निष्पाप नागरिकांचाही नाहक बळी जातो. मोटार वाहन कायद्यानुसार, 'ड्रंक अँड ड्राईव्ह'साठी १० हजार रुपयांपर्यंतचा दंड आणि प्रसंगी तुरुंगवासाची कठोर तरतूद करण्यात आली आहे. तसेच, अशा गुन्ह्यामध्ये चालकाचे ड्रायव्हिंग लायसन्स रद्द करण्याची कायदेशीर कारवाई देखील केली जाते.

​यासोबतच दुसरा राक्षस आहे तो म्हणजे 'अतिवेग'. आजकाल तरुणाईमध्ये वेगाचा थरार (Thrill of Speed) अनुभवण्याची मोठी क्रेझ आहे. परंतु, "वेग जितका जास्त, तितका मृत्यू जवळ" हे रस्ते सुरक्षेचे भीषण वास्तव आहे. अतिवेगात गाडी चालवताना अचानक समोर एखादे वाहन, खड्डा किंवा प्राणी आल्यास, गाडीवर नियंत्रण मिळवणे जवळपास अशक्य होते. म्हणूनच, रस्त्याच्या परिस्थितीनुसार प्रत्येक वाहनांसाठी सुरक्षित वेगमर्यादा निश्चित केलेली असते. उदाहरणार्थ, समृद्धी महामार्गावर खाजगी वाहनांसाठी १२० किमी/तास अशी वेगमर्यादा असली, तरी अनेक चालक त्या मर्यादेच्या पलीकडे जाऊन वाहने चालवतात.

​अशा अतिवेगाला लगाम घालण्यासाठी आता पोलीस आणि RTO विभागाकडून अतिवेगाने जाणाऱ्या वाहनांना न थांबवता थेट 'ई-चालान' (e-Challan) पाठवून दंडात्मक कारवाई केली जाते. याकरिता बऱ्याच रस्त्यांवर अत्याधुनिक 'स्पीडगन' (Speed Gun) युक्त वाहनांचा (Interceptor Vehicles) वापर केला जात आहे. यासोबतच, मुंबई-पुणे एक्सप्रेस-वे आणि समृद्धी महामार्गावर अत्याधुनिक 'ITMS' (Intelligent Traffic Management System) यंत्रणा बसविण्यात आली आहे, जी अतिवेगाने जाणाऱ्या वाहनांना आपोआप ओळखून त्यांच्यावर कारवाई करते. तसेच, व्यावसायिक (Transport) वाहनांचा वेग आपोआप मर्यादित राहावा, यासाठी त्यांच्यात 'स्पीड गव्हर्नर' (वेग नियंत्रक) बसवणे कायद्याने बंधनकारक करण्यात आले आहे.

​मद्यपान आणि अतिवेग हे दोन्ही एकत्र आल्यास तो साक्षात मृत्यूचाच सापळा बनतो. एका क्षणाच्या थरारामुळे किंवा व्यसनामुळे संपूर्ण कुटुंबाचे आयुष्य कायमचे होतांना आम्हाला कितीतरी वेळा दिसते. 'घरी आपली कुणीतरी आतुरतेने वाट पाहत आहे', त्यामुळे आपल्याला लवकर नाही तर सुरक्षित घरी पोहोचणे महत्त्वाचे आहे, ही जाणीव प्रत्येक चालकाला असली पाहिजे.

​आज नवरात्रीच्या सातव्या दिवशी आपण सर्वांनी मिळून एक संकल्प करूया. "मी मद्यपान करून कधीही वाहन चालवणार नाही, आणि नेहमी वेगमर्यादेचे (Speed Limit) पालन करेन." स्वतःमधील या व्यसनाधीनता आणि बेजबाबदारपणा रुपी महिषासुराचा वध करणे, हीच खऱ्या अर्थाने रस्ते सुरक्षेची आणि देवीची खरी आराधना आहे!