वाहनांचे योग्यता प्रमाणपत्र (Fitness Certificate): सुरक्षिततेची आणि सुदृढतेची हमी

नवरात्री विशेष लेखमाला – दिवस ३

वाहनांचे योग्यता प्रमाणपत्र (Fitness Certificate): सुरक्षिततेची आणि सुदृढतेची हमी

नवरात्रीच्या तिसऱ्या माळेच्या निमित्ताने सर्व नागरिकांना मनःपूर्वक शुभेच्छा! देवीच्या आराधनेसोबत आपण जशी स्वतःच्या शारीरिक आणि मानसिक सुदृढतेची प्रार्थना करतो, अगदी तशीच सुदृढता रस्त्यावरून धावणाऱ्या वाहनांचीही असणे अत्यंत आवश्यक आहे. म्हणूनच, आज या तिसऱ्या दिवशी आपण 'वाहनांचे योग्यता प्रमाणपत्र' (Fitness Certificate) या अतिशय महत्त्वाच्या विषयावर चर्चा करणार आहोत.

मानवी शरीराची जशी वेळोवेळी आरोग्य तपासणी (Medical Check-Up) आवश्यक असते, तसेच वाहनांचे 'आरोग्य' म्हणजेच तांत्रिक तपासणी करणे, ही मोटार वाहन कायद्यानुसार सक्तीची बाब आहे. विशेषतः बस, ट्रक, टॅक्सी, रिक्षा आणि स्कूल बस यांसारख्या परिवहन (Transport) वाहनांसाठी फिटनेस सर्टिफिकेट अनिवार्य असते. ही वाहने रोज शेकडो किलोमीटरचा प्रवास करतात. त्यामुळे त्यांचे ब्रेक, स्टेअरिंग, हेडलाईट्स, रिफ्लेक्टर्स, वायपर आणि टायरची स्थिती सुरक्षित व सुस्थितीत आहे की नाही, हे अत्यंत बारकाईने तपासण्याचे महत्त्वपूर्ण काम परिवहन विभागाचे अधिकारी करत असतात.

प्रवासी वाहने (ऑटोरिक्षा, स्लीपर बस इत्यादी) आणि विशेषतः 'स्कूल बस'च्या बाबतीत हे प्रमाणपत्र अधिक संवेदनशील असते, कारण यात प्रवाशांच्या आणि लहान मुलांच्या सुरक्षेचा मोठा प्रश्न असतो. अशा वाहनांमध्ये स्पीड गव्हर्नर (वेग नियंत्रक), व्हेईकल लोकेशन ट्रॅकिंग डिव्हाईस (GPS), अग्निशमन यंत्र (Fire Extinguisher) आणि आपत्कालीन दरवाजा (Emergency Exit) सुस्थितीत असणे बंधनकारक आहे. तसेच नवीन सुधारणांनुसार आग प्रतिबंधक अत्याधुनिक सुरक्षा यंत्रणा म्हणून FDAS, FDSS, FAS, FPS बसवणे आवश्यक केले आहे. सोबतच, स्कूल बसमध्ये सीसीटीव्ही (CCTV) कॅमेरे सक्तीचे करून प्रवासी वाहने अधिक सुरक्षित करण्यात आली आहेत.

मानवी हस्तक्षेप कमी करून वाहनाची अचूक तपासणी व्हावी; जेणेकरून केवळ सुस्थितीतील वाहनेच रस्त्यावर यावे आणि अपघातांचे प्रमाण कमी व्हावे या उद्देशाने बऱ्याच परिवहन कार्यालयात फिटनेस सर्टिफिकेटसाठी वाहनांची तपासणी ही 'ऑटोमेटेड टेस्टिंग स्टेशन' (ATS) मध्ये केली जाते. तिथे बहुतांश चाचण्या मशिन्सद्वारे अत्यंत अचूकपणे घेतल्या जातात. याच सुरक्षिततेच्या दृष्टिकोनातून, १५ वर्षांवरील परिवहनेतर (Non-Transport/ खाजगी) वाहनांचे फिटनेस देखील आता मशिन्सद्वारेच तपासले जाणार आहे. जर एखादे वाहन या तपासणीत सदोष आढळले, तर त्यातील तांत्रिक त्रुटी पूर्णपणे दूर केल्याशिवाय त्याला फिटनेस प्रमाणपत्र दिले जात नाही.

परिवहन (Transport) वाहनांसाठी फिटनेस प्रमाणपत्राची मुदत ही वाहनाच्या नोंदणीपासून पहिल्या ८ वर्षांपर्यंत 'दर दोन वर्षांसाठी' असते आणि ८ वर्षांनंतर तिचे 'दरवर्षी' नूतनीकरण करावे लागते. तर परिवहनेतर (खाजगी) वाहनांसाठी १५ वर्षांनंतर दर ५ वर्षांनी हे नूतनीकरण करणे सक्तीचे असते. मुदत संपलेले (अनफिट) वाहन रस्त्यावर चालवणे म्हणजे निष्पाप नागरिकांच्या जीवाशी खेळण्यासारखे आहे. विना-फिटनेस वाहन चालवल्यास मोठा दंड तर आकारला जातोच, पण दुर्दैवाने अपघात झाल्यास विमा कंपनीकडून कोणतीही नुकसानभरपाई मिळत नाही.

आज नवरात्रीच्या तिसऱ्या दिवशी आपण सर्व वाहनमालक मिळून हा संकल्प करूया की, आपण आपल्या वाहनांची नियमित देखभाल करू आणि त्याचे 'योग्यता प्रमाणपत्र' नेहमी अद्ययावत ठेवू. वाहनाची सुदृढता हीच आपल्या सुरक्षित प्रवासाची खरी हमी आहे!

वाहन नोंदणी (Vehicle Registration): तुमच्या वाहनाची अधिकृत ओळख

नवरात्री विशेष लेखमाला – दिवस २

वाहन नोंदणी (Vehicle Registration): तुमच्या वाहनाची अधिकृत ओळख

नवरात्रीच्या दुसऱ्या माळेच्या निमित्ताने सर्व नागरिकांना मनःपूर्वक शुभेच्छा! आज नवरात्रीच्या दुसऱ्या दिवशी आपण परिवहन विभागाच्या (RTO) आणखी एका अत्यंत महत्त्वाच्या विषयाबद्दल जाणून घेणार आहोत, तो म्हणजे 'वाहन नोंदणी' (Vehicle Registration).

जसे प्रत्येक नागरिकाच्या ओळखीसाठी अधिकृत ओळखपत्र किंवा जन्म प्रमाणपत्र असते, अगदी तसेच तुमच्या वाहनाची अधिकृत ओळख म्हणजे त्याचे 'नोंदणी प्रमाणपत्र' (RC - Registration Certificate). नवीन वाहन खरेदी केल्यानंतर त्याची नोंदणी करणे, हे मोटार वाहन कायद्यानुसार अत्यंत बंधनकारक आहे. या नोंदणी प्रक्रियेत मोटार वाहन कायद्यानुसार तुमच्या वाहनाची प्रत्यक्ष तपासणी करून वाहनाला एक कायमस्वरूपी आणि विशिष्ट असा नोंदणी क्रमांक (Number Plate) दिला जातो. यामुळे त्या वाहनाचा इंजिन नंबर, चेसीस नंबर आणि त्याच्या मूळ मालकाची संपूर्ण माहिती संगणकीय प्रणालीमध्ये (Vahan System) कायमस्वरूपी सुरक्षित राहते.

अनेकदा काही वाहनचालक नवीन गाडी घेतात, पण काही कारणास्तव तिची पासिंग किंवा नोंदणी वेळेवर करत नाहीत. ही बाब मुख्यत्वे शेतीविषयक कामासाठी खरेदी करण्यात आलेल्या ट्रॅक्टर आणि ट्रेलरच्या बाबतीत जास्त आढळते. अनेकदा असे विना-नोंदणीकृत व रिफ्लेक्टर (Reflector) नसलेले ट्रेलर रात्रीच्या वेळी रस्त्यावरून धावतात, ज्यामुळे मागून येणाऱ्या वाहनांना ते न दिसल्याने मोठे आणि जीवघेणे अपघात होण्याची दाट शक्यता असते. विना-नोंदणी वाहन सार्वजनिक रस्त्यावर चालवणे हा एक अत्यंत गंभीर गुन्हा आहे. शिवाय, नोंदणी नसलेले वाहन जर चोरीला गेले, तर त्याचा शोध घेणे पोलिसांसाठी अत्यंत कठीण होऊन बसते. यासोबतच, दुर्दैवाने अशा वाहनाचा अपघात झाल्यास विमा कंपनीकडून कोणतीही नुकसानभरपाई मिळत नाही, ज्यामुळे वाहनमालकाला मोठा आर्थिक फटका बसू शकतो.

सध्या शासनाने सुरक्षिततेच्या दृष्टिकोनातून सर्व वाहनांवर 'हाय सिक्युरिटी रजिस्ट्रेशन प्लेट' (HSRP) लावणे अनिवार्य केले आहे. ही आधुनिक प्लेट वाहनाची ओळख अधिक सुरक्षित करते आणि वाहन चोरीच्या घटनांना प्रभावीपणे आळा घालते. तसेच, वाहनावर फॅन्सी किंवा अस्पष्ट नंबर प्लेट लावणे हा देखील कायद्यानुसार दंडनीय अपराध आहे, हे सर्वांनी नेहमी लक्षात ठेवले पाहिजे.

आज नवरात्रीच्या दुसऱ्या माळेला आपण सर्वांनी मिळून हा संकल्प करूया की, आपले वाहन नेहमी अधिकृतपणे नोंदणी असेल आणि त्यावर कायद्याने ठरवून दिलेल्या नियमानुसारच नंबर प्लेट लावलेली असेल. तुमची जागरूकता हीच तुमची आणि इतरांची खरी सुरक्षा आहे.

​ड्रायव्हिंग लायसन्स (Driving Licence): जबाबदार नागरिकत्वाची पहिली पायरी

नवरात्री विशेष लेखमाला – दिवस १

ड्रायव्हिंग लायसन्स (Driving Licence): जबाबदार नागरिकत्वाची पहिली पायरी

​नमस्कार! नवरात्रीच्या या मंगल पर्वावर सर्व नागरिकांना मनःपूर्वक शुभेच्छा. देवीच्या या आराधनेसोबतच आपण सर्वांनी एक सुरक्षित आणि सुसंस्कृत समाज घडवण्याचा संकल्प करणे ही काळाची मोठी गरज आहे. मोटार वाहन निरीक्षक म्हणून काम करताना रस्त्यांवर रोज अनेक अपघात पाहायला मिळतात. हे अपघात रोखण्यासाठी या नवरात्रीच्या नऊ दिवसांत आपण रस्ते सुरक्षेचच्या नऊ महत्त्वाच्या विषयांवर चर्चा करणार आहोत.

​आज पहिल्या माळेला, आपण सुरुवात करूया रस्ते सुरक्षेच्या पहिल्या आणि सर्वात महत्त्वाच्या टप्प्यापासून - म्हणजेच 'ड्रायव्हिंग लायसन्स'.

​अनेक नागरिकांचा असा गैरसमज असतो की, ड्रायव्हिंग लायसन्स म्हणजे केवळ RTO/ट्राफिक पोलिसांना दाखवण्यासाठी किंवा ओळखपत्र (ID Proof) म्हणून वापरण्यासाठी लागणारे एक कार्ड आहे. पण कायदेशीर आणि व्यावहारिकदृष्ट्या पाहता, लायसन्स म्हणजे शासनाने तुमच्यावर टाकलेला एक मोठा 'विश्वास' आहे. जेव्हा परिवहन विभाग तुम्हाला लायसन्स देतो, तेव्हा शासन हे प्रमाणित करत असते की, "या व्यक्तीला वाहतुकीचे सर्व नियम अवगत आहेत, या व्यक्तीचे वाहनावर पूर्ण नियंत्रण आहे आणि ही व्यक्ती रस्त्यावरील इतर पादचारी व वाहनचालकांसाठी अजिबात धोकादायक नाही."

​शिकाऊ लायसन्स (Learning Licence) ते पक्क लायसन्स (Permanent Licence) मिळवण्याच्या प्रक्रियेत उमेदवाराला दोन महत्त्वाच्या चाचण्या द्याव्या लागतात. पहिली संगणकीय चाचणी, ज्यात वाहतुकीचे नियम, चिन्हे आणि सिग्नल यांची माहिती तपासली जाते. दुसरी प्रत्यक्ष वाहन चाचणी (Track Test), ज्यात उमेदवाराचे वाहनावरील प्रत्यक्ष नियंत्रण पाहिले जाते. जेव्हा परिवहन विभागाचा अधिकारी तुमची चाचणी घेऊन तुम्हाला पास करतो, तेव्हा तो केवळ एका कागदावर सही करत नसून, तुमच्या हाती स्वतःचा आणि इतरांचा जीव सुरक्षित ठेवण्याची मोठी जबाबदारी सोपवत असतो. त्यामुळे या चाचणीकडे एक 'औपचारिकता' म्हणून न बघता, 'सुरक्षेची खात्री' म्हणून बघितले पाहिजे.

​पालकांना माझे विशेष आवाहन आहे की, आजकाल अनेक पालक आपल्या अल्पवयीन (१८ वर्षांखालील) मुलांना मोठ्या कौतुकाने दुचाकी किंवा चारचाकी चालवायला देतात. हा केवळ कायदेशीर गुन्हा नाही, तर आपण आपल्याच मुलांच्या जीवाशी खेळत आहोत, हे पालकांनी समजून घ्यायला हवे. वय आणि परिपक्वता नसताना हातात आलेला वेग अनेकदा जीवघेणा ठरतो. मोटार वाहन कायद्यानुसार १८ वर्ष पूर्ण झाल्याशिवाय वाहन चालवणे हा गंभीर गुन्हा आहे आणि यासाठी २५ हजार दंड, वाहनाची नोंदणी रद्द आणि पालकांवर कठोर कारवाई करण्याची तरतूद कायद्यात आहे.

आजचा संकल्प:

नवरात्रीच्या या पहिल्या दिवशी आपण सर्वजण एक संकल्प करूया - "मी ड्रायव्हिंग लायसन्स असल्याशिवाय वाहन चालवणार नाही. लायसन्स काढताना मी वाहतुकीचे सर्व नियम प्रामाणिकपणे शिकून घेईन आणि रस्त्यावर वाहन चालवताना त्या नियमांचे काटेकोरपणे पालन करून एक 'जबाबदार नागरिक' असल्याची ओळख निर्माण करेन."

​सुरक्षिततेच्या या प्रवासात महाराष्ट्र मोटार वाहन विभाग नेहमीच तुमच्या पाठीशी आहे. सुरक्षित राहा, नियम पाळा!