मोटार वाहन कर (Motor Vehicle Tax): राज्याच्या विकासातील आपला अभिमानास्पद वाटा

नवरात्री विशेष लेखमाला – दिवस ६

मोटार वाहन कर (Motor Vehicle Tax): राज्याच्या विकासातील आपला अभिमानास्पद वाटा

नवरात्रीच्या सहाव्या माळेच्या सर्व नागरिकांना मनःपूर्वक शुभेच्छा! नवरात्रीचा सहावा दिवस देवी कात्यायनीला समर्पित असतो. देवीचे हे रूप शक्ती, कठोर शिस्त आणि सामाजिक कर्तव्याचे प्रतीक मानले जाते. याच सामाजिक कर्तव्याच्या आणि शिस्तीच्या भावनेतून आज आपण परिवहन विभागाच्या एका अत्यंत महत्त्वाच्या प्रशासकीय विषयावर चर्चा करणार आहोत, तो म्हणजे 'मोटार वाहन कर' (Motor Vehicle Tax).

अनेकदा नवीन वाहन खरेदी करताना किंवा व्यावसायिक वाहने चालवताना आपण परिवहन विभागाकडे जो कर भरतो, त्याकडे अनेक वाहनचालक केवळ एक 'आर्थिक बोजा' किंवा 'सक्तीचा खर्च' म्हणून बघतात. परंतु प्रत्यक्षात, हा कर म्हणजे आपण आपल्या राज्याच्या विकासासाठी आणि स्वतःच्याच सुरक्षिततेसाठी दिलेले एक बहुमूल्य व थेट योगदान असते.

महाराष्ट्र मोटार वाहन कर कायद्यानुसार, आपल्या राज्यामध्ये वापरासाठी ठेवलेल्या प्रत्येक वाहनाने मोटार वाहन कर भरणे बंधनकारक आहे. वाहन कर हा मुख्यत्वे वाहनाचा प्रकार, किंमत, वजन, आसन क्षमता, वाहनाचे वय आणि उपयोग अशा बाबींवर अवलंबून असतो. काही वाहनांसाठी (उदा. मोटारसायकल, कार, ऑटोरिक्षा, हलके मालवाहू वाहन इत्यादी) वाहन खरेदी करतानाच नोंदणीच्या वेळी तो 'एकदाच' (One Time Tax) घेतला जातो. तर दुसऱ्या बाजूला, काही व्यावसायिक वाहनांसाठी (उदा. मालवाहू ट्रक, ट्रॅव्हल्स, बस, टॅक्सी) त्यांच्या आसन किंवा वजन क्षमतेनुसार दरवर्षी कर भरणे बंधनकारक असते. यामध्ये सोयीसाठी दर तिमाहीला किंवा मासिक स्वरूपात कर भरण्याचा पर्याय सुद्धा उपलब्ध असतो. यासोबतच शेतीसाठी वापरले जाणारे ट्रॅक्टर आणि दिव्यांग व्यक्तींच्या वापरासाठी असलेल्या विशेष वाहनांना मोटार वाहन करातून संपूर्ण सूट (Tax Exemption) दिलेली आहे, जेणेकरून या घटकांना आर्थिक दिलासा मिळावा.

प्रदूषण कमी करण्याच्या उद्देशाने, जे जुने वाहन जास्त प्रदूषण करण्याची शक्यता असते, अशा १५ वर्षांवरील खाजगी व ८ वर्षांवरील व्यावसायिक वाहनांना नूतनीकरणावेळी 'पर्यावरण कर' (Green Tax) आकारला जातो. तर याउलट, जी वाहने प्रदूषण कमी करण्यास मदत करतात किंवा प्रदूषण करतच नाहीत (उदा. इलेक्ट्रिक वाहने/EV), अशा (३० लाखांपेक्षा कमी किंमत) वाहनांना शासनाकडून मोटार वाहन करातून १०० टक्के सूट देण्यात आली आहे, जेणेकरून प्रदूषणमुक्त वाहनांच्या वापरास प्रोत्साहन मिळावे.

एखादे वाहन जर वापरात नसेल (Non-Use) किंवा दुसऱ्या राज्यात गेले असल्याचे RTO ला रीतसर कळविले असल्यास, त्याला न वापरलेल्या कालावधीचा कर परत (Refund) देण्यात येतो. परंतु, दुसऱ्या राज्यात गेल्यास तेथील कर नव्याने भरावा लागतो. ज्या नोकरदारांची वारंवार वेगवेगळ्या राज्यांत बदली होते, त्यांना प्रत्येक वेळी नवीन राज्यात वाहन नोंदणी करून तिथला कर भरण्याचा मोठा त्रास सहन करावा लागत होता. यावर उपाय म्हणून केंद्र शासनाने 'BH Series' (भारत सिरीज) हा नवीन प्रकार सुरू केला आहे. या वाहनाला कोणत्याही एका राज्याचा क्रमांक न देता राष्ट्रीय स्तरावरील ओळख दिली जाते आणि अशा वाहनास १५ वर्षांचा कर एकदाच भरण्याऐवजी दर दोन वर्षांनी वाहन कर भरण्याची सोय उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.

वाहन तपासणी करताना आम्हाला अनेकदा कर चुकवून धावणारी वाहने आढळतात. कर न भरणे हा केवळ 'महाराष्ट्र मोटार वाहन कर कायद्याचा' भंग नाही, तर तो राज्याच्या प्रगतीत जाणीवपूर्वक आणलेला अडथळा आहे. कर न भरल्यास शासनाकडून थकीत करावर दरमहा २ टक्के याप्रमाणे मोठा दंड (Penalty) आकारला जातो. सोबतच, असे वाहन जप्त (Detain) करण्याची आणि प्रसंगी वाहनाचा लिलाव करून कराची वसुली करण्याची अत्यंत कठोर कायदेशीर तरतूद आहे. अनेकदा थकीत कर आणि दंडाची रक्कम मूळ वाहनाच्या किमतीएवढी होते, ज्यामुळे वाहनमालकाचे अतोनात आर्थिक नुकसान होते.

अनेकदा असेही बघायला मिळते की, काही लोक कर भरायला लागू नये म्हणून परस्पर आपले जुने वाहन RTO ला न कळवता थेट भंगारात विकतात. परंतु, "मोटार वाहन कर ही अशी बाब आहे, जी कोणालाच चुकत नाही." जर तुम्ही तुमचे वाहन शासनाला न कळवता भंगारात विकले, तरीही संगणकीय प्रणालीनुसार तुमचा कर सुरूच राहतो आणि अंतिमतः तो थकीत कर तुमच्याकडून 'जमीन महसूल अधिनियमानुसार' (Land Revenue Code) तुमच्या मालमत्तेवर बोजा चढवून सक्तीने वसूल केला जातो.

आज नवरात्रीच्या सहाव्या दिवशी आपण सर्व वाहनमालक आणि नागरिक मिळून हा खंबीर संकल्प करूया की, आपण आपल्या वाहनाचा कर नेहमी वेळेवर आणि प्रामाणिकपणे भरू. आपला प्रामाणिक कर हा एका सुरक्षित, आधुनिक आणि प्रगत महाराष्ट्राचा भक्कम पाया रचतो. राज्याच्या विकासात आपला अभिमानास्पद वाटा उचलणे, हीच खऱ्या अर्थाने आपली राष्ट्रभक्ती आणि देवीची खरी उपासना आहे.

​हेल्मेट आणि सीटबेल्ट (Helmet & Seatbelt): चालकाचे अभेद्य 'सुरक्षा कवच

नवरात्री विशेष लेखमाला – दिवस ५

​हेल्मेट आणि सीटबेल्ट (Helmet & Seatbelt): चालकाचे अभेद्य 'सुरक्षा कवच

​नवरात्रीच्या पाचव्या माळेच्या निमित्ताने सर्व नागरिकांना मनःपूर्वक शुभेच्छा! नवरात्रीमध्ये देवीच्या मूर्तीचे दर्शन घेताना आपण पाहतो की, देवीने भक्तांच्या रक्षणासाठी विविध शस्त्रे आणि अस्त्रे धारण केलेली असतात. तसेच, प्राचीन काळी युद्धाला जाताना योद्धे स्वतःच्या रक्षणासाठी जसे 'कवच' आणि 'शिरस्त्राण' परिधान करत असत, अगदी तसेच आजच्या गतिमान आणि धोकादायक रस्त्यांवरून प्रवास करताना आपल्यालाही हे 'सुरक्षा कवच' परिधान करणे अत्यावश्यक आहे. आज आपण याच सुरक्षेच्या म्हणजेच 'हेल्मेट आणि सीटबेल्ट' या महत्त्वाच्या विषयावर चर्चा करणार आहोत.

​दुचाकी चालवताना 'हेल्मेट' हे केवळ डोक्यावर ठेवायचे ओझे नसून, ते आपल्या शरीरातील सर्वात महत्त्वाच्या अवयवाचे, म्हणजेच 'मेंदूचे' रक्षण करणारे प्रमुख कवच आहे. अनेकदा तरुण मुले, नागरिक हे केवळ पोलिसांचा किंवा RTO चा दंड टाळण्यासाठी अत्यंत कमी दर्जाचे हेल्मेट वापरतात, त्याचा पट्टा न बांधता ते फक्त डोक्यावर ठेवतात, किंवा ते फक्त हातात अडकवून फिरतात. दुर्दैवाने अपघात झाल्यास डोक्याला मार लागून जीव गमावण्याची शक्यता सर्वाधिक असते. म्हणूनच, IS 4151 मार्क असलेले योग्य दर्जाचे हेल्मेट वापरल्यास अपघातातील गंभीर दुखापतीचा आणि मृत्यूचा धोका मोठ्या प्रमाणावर कमी होतो.

​चारचाकी वाहनांमधील 'सीटबेल्ट'चेही अगदी असेच आहे. वाहनांमध्ये सीटबेल्ट लावला नाही की वाहन आपल्याला अलर्ट देते, परंतु काही लोक केवळ तो अलर्ट बंद करण्यासाठी सीटबेल्ट आधीच लावून देतात आणि मग त्यावर बसतात. आधुनिक गाड्यांमध्ये सुरक्षेसाठी कितीही 'एअरबॅग्स' (Airbags) दिल्या असल्या, तरी जोपर्यंत तुम्ही सीटबेल्ट लावत नाही, तोपर्यंत त्या एअरबॅग्स वेळेवर उघडत नाहीत. किंवा उघडल्या तरीही त्याच्या वेगाने उघडण्यामुळे अजून जास्त दुखापत होऊ शकते. गाडी वेगात असताना अचानक ब्रेक दाबावा लागल्यास किंवा समोरून धडक बसल्यास, सीटबेल्ट तुम्हाला गाडीच्या बाहेर फेकले जाण्यापासून किंवा डॅशबोर्डवर आदळण्यापासून वाचवतो. त्यामुळे पुढील सीटवर बसणाऱ्यांसोबतच मागच्या सीटवर बसलेल्या प्रवाशांनीही सीटबेल्ट लावणे तितकेच गरजेचे आहे. बऱ्याच लोकांना सीटबेल्ट लावला की स्वतःला बांधून घेतल्यासारखे वाटते; परंतु लक्षात ठेवा, सीटबेल्ट तुम्हाला सुरक्षित ठेवून खऱ्या अर्थाने 'तुम्हाला तुमच्या कुटुंबासोबत बांधून ठेवण्याचे' एक महत्त्वाचे काम करतो.

मोटार वाहन कायद्यानुसार दुचाकीवरून प्रवास करताना ४ वर्षांपेक्षा जास्त वय असलेल्या प्रत्येक व्यक्तीने हेल्मेट घालणे, तसेच चारचाकीमधून प्रवास करताना १४ वर्षांपेक्षा जास्त वय असलेल्या प्रत्येक व्यक्तीने सीटबेल्ट लावणे बंधनकारक करण्यात आले आहे. तसे न केल्यास दंडात्मक कारवाई सोबतच लायसन्स निलंबनाची कारवाई होऊ शकते.

​परिवहन विभागातील अधिकारी म्हणून जेव्हा आम्ही प्रत्यक्ष अपघातस्थळी भेट देतो, तेव्हा केवळ हेल्मेट किंवा सीटबेल्ट न वापरल्यामुळे गेलेले निष्पाप जीव पाहणे अत्यंत वेदनादायी असते. तर दुसरीकडे, फक्त हेल्मेट आणि सीटबेल्ट लावलेला असल्यामुळे अनेकांचे जीव वाचल्याचे सुद्धा आम्हाला बघायला मिळते. प्रत्येक अपघात टाळता येईलच असे नाही; मात्र त्याचे गंभीर परिणाम कमी करण्यासाठी आपण नक्कीच खबरदारी घेऊ शकतो.

​त्यामुळे आज नवरात्रीच्या पाचव्या दिवशी आपण सर्वांनी मिळून हा खंबीर संकल्प करूया की, दुचाकी चालवताना आपण नेहमी हेल्मेट वापरू आणि चारचाकीत बसल्यावर न विसरता सीटबेल्ट लावू. हेल्मेट किंवा सीटबेल्ट वापरण्यासाठी लागणारी काही सेकंदांची सवय तुमचा आयुष्यभराचा पश्चात्ताप टाळू शकते. स्वतःच्या प्राणांचे रक्षण करणे, हीच कुटुंबाची आणि ईश्वराची खरी सेवा आहे!

मोटार वाहन विमा (Motor Vehicle Insurance): केवळ स्वतःची नव्हे, तर इतरांचीही आर्थिक सुरक्षा

नवरात्री विशेष लेखमाला – दिवस ४

मोटार वाहन विमा (Motor Vehicle Insurance): केवळ स्वतःची नव्हे, तर इतरांचीही आर्थिक सुरक्षा

​नवरात्रीच्या चौथ्या माळेच्या निमित्ताने सर्व नागरिकांना मनःपूर्वक शुभेच्छा! देवी जशी आपल्या भक्तांचे अचानक येणाऱ्या संकटांपासून रक्षण करते, अगदी तसेच अनपेक्षित संकटाच्या वेळी आपले रक्षण करणारे एक अत्यंत महत्त्वाचे 'आर्थिक सुरक्षा कवच' म्हणजे 'मोटार वाहन विमा' (Motor Vehicle Insurance). आज आपण याच अत्यंत महत्त्वाच्या, पण अनेकदा दुर्लक्षित राहणाऱ्या विषयावर चर्चा करणार आहोत.

​अनेक वाहनमालक विम्याकडे केवळ 'पोलिसांचा किंवा RTO चा दंड टाळण्यासाठी लागणारा एक कागद' म्हणून पाहतात. गाडी नवीन असेपर्यंत विमा (Insurance) काढला जातो ( कारण काय तर, नवीन वाहन नोंदणी करताना दुचाकीसाठी ५ वर्षे, तर चारचाकी (खाजगी) वाहनांकरिता ३ वर्षांचा थर्ड-पार्टी विमा बंधनकारक आहे म्हणून), पण गाडी थोडी जुनी झाली की विम्याचे नूतनीकरण (Renewal) करण्याकडे जाणीवपूर्वक दुर्लक्ष केले जाते. 

मोटार वाहन कायद्यानुसार, सार्वजनिक रस्त्यावर कोणतेही वाहन चालवण्यासाठी किमान 'थर्ड पार्टी इन्शुरन्स' (Third Party Insurance) असणे बंधनकारक आहे. परंतु, व्यावसायिक कामकाजाव्यतिरिक्त (Non-commercial purposes) वापरण्यात येणाऱ्या शासकीय वाहनांना या विमा सक्तीतून सूट देण्यात आलेली आहे.

​यासोबतच, धोकादायक माल (Hazardous Goods) वाहतूक करणाऱ्या वाहनांच्या अपघातामुळे किंवा गळतीमुळे आसपासच्या लोकांचे आणि पर्यावरणाचे नुकसान झाल्यास, त्यांना तातडीने वैद्यकीय व आर्थिक मदत मिळावी, या उद्देशाने अशा वाहनांना सामान्य थर्ड-पार्टी विम्यासोबतच 'सार्वजनिक दायित्व विमा कायदा, १९९१' (Public Liability Insurance Act, 1991) अंतर्गत सुद्धा विमा काढणे सक्तीचे आहे.

​आता आपण 'थर्ड पार्टी' आणि 'कॉम्प्रिहेन्सिव्ह' विमा म्हणजे नक्की काय, हे समजून घेऊया.

​थर्ड पार्टी विमा: ज्यामध्ये आपण आणि आपले वाहन वगळून, अपघातात नुकसान झालेल्या तिसऱ्या व्यक्तीची (किंवा त्यांच्या वाहनाची) आर्थिक भरपाई मिळते.

​कॉम्प्रिहेन्सिव्ह विमा: ज्यामध्ये थर्ड पार्टीसोबतच स्वतःचे आणि स्वतःच्या वाहनाचेही नुकसान कव्हर केले जाते.

​विम्याचा प्रीमियम हा मुख्यत्वे वाहनाचा उपयोग (खाजगी की व्यावसायिक), वाहनाचे वय, वाहनाचा प्रकार आणि वाहनाची सध्याची किंमत (IDV - Insured Declared Value) अशा अनेक बाबींवर ठरत असतो. त्यामुळे इन्शुरन्स निवडताना केवळ 'प्रीमियमची रक्कम' कमी आहे हे न पाहता, त्या विम्यात मिळणारे संरक्षण (Coverage), अपवाद (Exclusions) आणि अटी (Terms) सविस्तर समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

​परिवहन विभागातील अधिकारी म्हणून जेव्हा आम्ही अपघातातील वाहनाचे निरीक्षण करण्यासाठी जातो तेव्हा अनेकदा आम्हाला असे जाणवते की, अपघातात निष्पाप पादचाऱ्याचा, प्रवाशाचा किंवा दुसऱ्या चालकाचा मृत्यू होतो आणि धडक देणाऱ्या वाहनाचा विमा संपलेला असतो, तेव्हा त्या पीडित कुटुंबाला नुकसानभरपाई मिळण्यात प्रचंड कायदेशीर अडचणी येतात. अशा वेळी मोटार अपघात न्यायाधिकरणाकडून (MACT) निश्चित केली जाणारी लाखो रुपयांच्या नुकसानभरपाईची रक्कम थेट वाहनमालकाला स्वतःच्या खिशातून किंवा मालमत्ता विकून द्यावी लागते. विम्याचे काही हजार रुपये वाचवण्याच्या नादात वाहनमालकाचे संपूर्ण घर आणि आयुष्य उद्ध्वस्त होते. त्यामुळे​ विमा नसलेले वाहन रस्त्यावर चालवणे हा केवळ मोठा नियमभंग नाही, तर ती समाजाप्रती आणि रस्त्यावरील इतर निष्पाप नागरिकांप्रती असलेली अत्यंत मोठी बेजबाबदारी आहे. विना-विमा वाहन चालवल्यास आर्थिक दंड आणि प्रसंगी तुरुंगवासाचीही तरतूद कायद्यात आहे.

​आज नवरात्रीच्या चौथ्या दिवशी आपण सर्व वाहनमालक मिळून हा खंबीर संकल्प करूया की, आपण आपल्या वाहनाचा विमा कधीही खंडित होऊ देणार नाही आणि त्याचे वेळेवर नूतनीकरण करू. स्वतःसोबतच इतरांच्याही कुटुंबाची आर्थिक सुरक्षा जपणे, हीच खऱ्या अर्थाने माणुसकीची आणि देवीची भक्ती आहे!